Κριτική για το «First Man»

Από τον Νίκο Γαργαλάκο

Δύο χρόνια μετά τη μεγάλη καλλιτεχνική και εισπρακτική επιτυχία του «La La Land», ο βραβευμένος με Όσκαρ σκηνοθέτης Ντάμιεν Σαζέλ συνεργάζεται εκ νέου με τον ηθοποιό Ράιαν Γκόσλινγκ για να μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη τη ζωή του Νιλ Άρμστρονγκ. «Ο Πρώτος Άνθρωπος» («First Man») επικεντρώνεται στη σταδιοδρομία του Άρμστρονγκ κατά την περίοδο 1961-1969, καταλήγοντας στα γεγονότα της αποστολής Απόλλων 11, όταν η NASA προσεδάφισε τους πρώτους δύο ανθρώπους στη Σελήνη. Σημείο αναφοράς είναι η ομώνυμη επίσημη βιογραφία του πασίγνωστου αστροναύτη από τον Τζέιμς Χάνσεν, την οποία διασκευάζει ο βραβευμένος με Όσκαρ σεναριογράφος του «Spotlight», Τζος Σίνγκερ.

Προσαρμοσμένη στα μέτρα του εσωστρεφούς κεντρικού χαρακτήρα της, η ταινία αναδεικνύει την προσωπική ιστορία μέσα από ένα ορόσημο του… Ψυχρού Πολέμου, δίχως να αναλώνεται σε κορώνες εθνικής υπερηφάνειας. Καθ’ όλη τη διάρκειά της, προετοιμάζει επιδέξια το έδαφος για μια κλιμάκωση που επιβραβεύει απόλυτα τον θεατή, ενώ διαχειρίζεται με λεπτότητα την αμερικανική «νίκη» και τις θυσίες που συντέλεσαν σε αυτή. Μπαίνοντας στην τελική ευθεία, παραμερίζει με σιωπηλή, διακριτική περιφρόνηση τη θριαμβολογία, τους εθνικιστικούς εορτασμούς και τους παθιασμένους πολιτικούς λόγους, ατενίζοντας με διεθνιστική ματιά, βουβό δέος, αλλά και κριτική σκέψη το τεράστιο επίτευγμα. Έτσι, η ιστορία του Άρμστρονγκ δίνει στην ταινία πάτημα ώστε να διευρύνει τη σκοπιά της και να μιλήσει για τον άνθρωπο, χωρίς να υποπίπτει σε ανώριμους εθνικιστικούς διαχωρισμούς.

Κριτική για το "First Man"

Στο επίκεντρο του έργου βρίσκεται ένα από τα -διαχρονικά- προσφιλή θέματα του Σαζέλ. Δεν είναι άλλο από το τίμημα της επιτυχίας, με τον Αμερικανό σκηνοθέτη να το προσεγγίζει σφαιρικά, πρωτίστως σε ατομικό και δευτερευόντως σε κοινωνικό επίπεδο (σ.σ. η οικονομική αφαίμαξη του έθνους στο όνομα της εξερεύνησης του διαστήματος). Ο άριστα καταρτισμένος, γαλουχημένος στα δύσκολα και δοκιμασμένος από την απώλεια -στην ιδιωτική ζωή και τον επαγγελματικό χώρο- Άρμστρονγκ αποδεικνύεται ιδανικός εκφραστής, καθώς πρόκειται για έναν απόλυτα πειθαρχημένο επαγγελματία που δεν χάνει ποτέ την επιμονή και την προσήλωσή του στον στόχο.

Ωστόσο, η παρουσία του Άρμστρονγκ ως οικογενειάρχη δεν είναι το ίδιο χαρισματική. Έχοντας σημαδευτεί από τον πρόωρο χαμό της κόρης του, ο ίδιος εμφανίζεται ανήμπορος να επικοινωνήσει ουσιαστικά ή να εκφράσει τα συναισθήματά του στους κοντινούς του ανθρώπους. Ο Σαζέλ εστιάζει στις «ανθρώπινες», τρωτές πτυχές του χαρακτήρα, ο οποίος προσφεύγει στην εργασιομανία ως «καταφύγιο» για να διαχειριστεί την προσωπική τραγωδία. Προβάλλοντας την αποκοπή του Άρμστρονγκ από τις διαπροσωπικές σχέσεις, ο γαλλοκαναδικής καταγωγής σκηνοθέτης κάνει εμφανή την απροθυμία του να μυθοποιήσει τον διάσημο αστροναύτη, δίχως βέβαια να στέκεται ασεβής απέναντί του.

Κριτική για το "First Man"

Στην παραμικρή υποψία έπαρσης, αλαζονείας ή εφησυχασμού που εκδηλώνει ενίοτε κάποιο από τα πρόσωπα της ταινίας, θαρρείς πως ενεργοποιούνται αυτομάτως όλοι εκείνοι οι αστάθμητοι παράγοντες που μπορούν να οδηγήσουν στον όλεθρο μια σύνθετη διαστημική αποστολή. Τίποτα και κανείς δεν μπορεί να διασφαλίσει τη βέβαιη επίτευξη του μεγαλεπήβολου στόχου της NASA, και αυτό είναι κάτι που τα γεγονότα της ταινίας μας βοηθούν να δούμε. Παρ’ όλα αυτά, οι δυσκολίες, τα στραβοπατήματα και οι απώλειες είναι συστατικά που θεμελιώνουν μια προσγειωμένη στάση και διατηρούν τους πάντες σε ετοιμότητα και εγρήγορση, προοιωνίζοντας την τελική επιτυχία. Μέσα από την άκρως επαγγελματική στάση του Άρμστρονγκ, το έργο αναπτύσσει μια σαφή επιχειρηματολογία: Η αποφασιστικότητα, η αέναη πάλη, η θυσία, η ταπεινότητα και κυρίως η αποτυχία αποτελούν σαφή ένδειξη ότι κάποιος βαδίζει στο σωστό μονοπάτι.

Ακόμη κι αν η επιτυχία δεν είναι ποτέ εγγυημένη, η επίτευξη του στόχου προϋποθέτει θυσίες και ρίσκο. Το χρονικό της άφιξης του ανθρώπου στο φεγγάρι περνά από σταυροδρόμια με ισχυρά ηθικά διλήμματα που το «First Man» είναι αποφασισμένο να εξερευνήσει. Ο σχεδόν εμμονικός επαγγελματισμός του Άρμστρονγκ προϋποθέτει από εκείνον να παραμερίσει τις πρώτες προτεραιότητες ενός πατέρα για χάρη της φιλόδοξης αποστολής. Φυσικά η αυταπάρνησή του δεν αναγνωρίζεται στον ίδιο βαθμό από τους δικούς του ανθρώπους, οι οποίοι ναι μεν του συμπαραστέκονται, αλλά δεν σκοπεύουν να τον στείλουν προς την εκπλήρωση του πατριωτικού καθήκοντος (ή μήπως σαν πρόβατο στη σφαγή;) με… τιμές εθνικού ήρωα. Για εκείνους, η προοπτική της αμερικανικής επικράτησης επί της Σοβιετικής Ένωσης σε έναν άτυπο αγώνα δρόμου είναι ασήμαντη μπροστά στο ενδεχόμενο να στερηθούν παντοτινά τον δικό τους άνθρωπο. Για παράδειγμα, βλέπουμε τον μικρό γιο του αστροναύτη να περνά κατευθείαν σε φάση άρνησης όταν πληροφορείται ότι ο πατέρας του οδεύει προς μια εξαιρετικά ριψοκίνδυνη αποστολή. Όσο για τη σύζυγο, Τζάνετ Σίρον (η Claire Foy ερμηνεύει τον ρόλο με εκφραστική επιδεξιότητα), εκείνη ομολογεί με παράπονο την κρυφή επιθυμία της να ζήσει μια συνηθισμένη ζωή με τον σύζυγό της. Αλήθεια, πόσο έχουν αλλάξει οι καιροί από το «ή ταν, ή επί τας»!

Κριτική για το "First Man"

Παράλληλα, η ταινία καταφέρνει να πιάσει το έντονο κλίμα καχυποψίας, σε μια εποχή όπου λάμβανε χώρα η αμφιλεγόμενη στρατιωτική επέμβαση των ΗΠΑ στο Βιετνάμ. Η απλή κοινωνία μοιραία διχάζεται μπροστά στο μεγαλόπνοο, αλλά χρονοβόρo, δαπανηρό, και αμφιβόλου κατάληξης διαστημικό εγχείρημα. Καθημερινοί άνθρωποι της βιοπάλης, μέλη μειονοτήτων, φτωχοί και κατατρεγμένοι ενός ομοσπονδιακού κράτους όπου η πρόνοια… αγνοείται, εξαπολύουν φαρμακερά «πυρά» κατά της αποδέσμευσης δημόσιων πόρων για χάρη των «προνομιούχων λευκών» και των «ματαιόδοξων» διαστημικών ταξιδιών προς το άγνωστο (σ.σ. υπό τη μουσική υπόκρουση του «Whitey on the Moon» του Gill Scott-Heron, που συνοψίζει την ατμόσφαιρα της εποχής). Ένα καίριο, όσο και διαχρονικό ερώτημα αφήνεται σκοπίμως να πλανάται μετέωρο, δίνοντας τροφή για σκέψη στον θεατή και ρίχνοντας γέφυρες προς το παρόν: Τελικά, ποιες πρέπει να είναι οι προτεραιότητες του ανθρωπίνου είδους;

Δεδομένου ότι ο Γκόσλινγκ υποδύεται έναν κλειστό χαρακτήρα, ο οποίος τείνει να αποστασιοποιείται από ανθρώπους και συναισθήματα, τα περιθώρια ερμηνευτικών κρεσέντων είναι σχεδόν ανύπαρκτα. Πάντως ο ηθοποιός έχει κάποιες πραγματικά δυνατές στιγμές, με εκφραστικότερη (SPOILER ALERT!) εκείνη που εκτυλίσσεται λίγο μετά την τραγική απώλεια της κόρης του, όταν ο χαρακτήρας που ενσαρκώνει απομονώνεται για να εκτονώσει -επιτέλους- την οδύνη του. Τότε τον παρατηρούμε να εναποθέτει στο συρτάρι του γραφείου του ένα αναμνηστικό βραχιόλι της πρόωρα χαμένης μικρής, αντικείμενο το οποίο πρόκειται να αποκτήσει ξεχωριστή σημασία στη συνέχεια, επιστεγάζοντας την πρόθεση της ταινίας να αναγάγει τον θρίαμβο ενός ολόκληρου έθνους σε προσωπική ιστορία, μέσα από μια εμφατική αντίθεση: Οι μεν ΗΠΑ πήγαν στη Σελήνη για να κερδίσουν τον Ψυχρό Πόλεμο. Αντιθέτως ο Άρμστρονγκ, έχοντας σημαδευτεί από τη μεγαλύτερη τραγωδία για έναν γονιό, έφτασε μέχρι το φεγγάρι για να βρει τη λύτρωση. Η περιπλάνηση υπερβαίνει όχι μόνο τα σύνορα της Γης, αλλά κάθε είδους «σύνορο», προκειμένου να οδηγήσει σε μια στιγμή πραγματικής κάθαρσης και πλήρους απελευθέρωσης για τον πρωταγωνιστή (σ.σ. ο Άρμστρονγκ ρίχνει το παλιό αναμνηστικό της κόρης του σε έναν κρατήρα της Σελήνης, σε μια σκηνή δοσμένη με αξιομνημόνευτη λεπτότητα). Η ταινία αφορά τον άνθρωπο. Όχι την ατζέντα των ΗΠΑ.

kritiki-gia-to-first-man-4

Πάμε τώρα και στη σεναριακή απόφαση που προκάλεσε τις περισσότερες «πατριωτικές» αντιδράσεις κατά της ταινίας: Επιλέγοντας να μη συμπεριλάβει στιγμιότυπα από την ύψωση της αμερικανικής σημαίας στο φεγγάρι, ο Σαζέλ επιβεβαιώνει ότι η ανύψωση του εθνικού φρονήματος των Αμερικανών είναι μια λεπτομέρεια που δεν τον αφορά καθόλου. Επιμένει να εστιάζει μόνο στις πτυχές της αποστολής που εξυπηρετούν ώστε να μην χάνεται η επαφή με τα πραγματικά κίνητρα του κεντρικού προσώπου της, το οποίο δεν ενεργεί κινούμενο από πατριωτικά αισθήματα (χωρίς φυσικά αυτό να υπονοεί ότι δεν είναι «πατριώτης», αν και αυτό δεν είναι το ζήτημα εδώ). Κινητήριος δύναμη εδώ είναι η οδύνη.

«Ο Πρώτος Άνθρωπος» είναι μία από εκείνες τις βιογραφικές ταινίες όπου ξέρουμε τι πρόκειται να συμβεί στο τέλος, όμως μας κρατά καθηλωμένους η ώριμη προσέγγιση, ο στωικός στοχασμός και πάνω από όλα η υποβλητική κινηματογράφηση των μεγάλων σκηνών, που δίνει στον θεατή την ευκαιρία να αισθανθεί την αδρεναλίνη μιας αληθινής διαστημικής αποστολής. Στο πιο συναρπαστικό τους, αυτές οι σκηνές φθάνουν σε μια πολύ δυνατή κορύφωση, επιβραβεύοντας την υπομονή του κοινού. Επιπλέον, ο φακός του Λίνους Σάντγκρεν δίνει σκόπιμα και μια διαφορετική διάσταση, θέλοντας να τονίσει το «απειροελάχιστο» των διαστημικών σκαφών, του πλανήτη Γη, και κατ’ επέκταση της ανθρωπότητας μπροστά στο χαώδες διάστημα. Η σκηνοθεσία και η φωτογραφία αξίζουν κάθε εγκωμιαστικό σχόλιο που θα γραφτεί για εκείνες.

Συνοπτικά, το «First Man» του Ντάμιεν Σαζέλ αφηγείται το χρονικό ενός αμερικανικού θριάμβου βάζοντας σε πρώτο πλάνο την προσωπική ιστορία οδύνης που κρύβεται πίσω από αυτόν. Μέσα από το ειδικό παράδειγμα του Άρμστρονγκ, η ταινία λαμβάνει το έναυσμα ώστε να γενικεύσει τον στοχασμό της πάνω σε στιγμές της ανθρωπότητας που έχουν γραφτεί με χρυσά γράμματα και έχουν εξυψωθεί στα ουράνια, όμως κάπου στο παρασκήνιο η θεμέλια λίθος τους είναι πάντοτε η ατομική θυσία. Όλα αυτά, αποφεύγοντας το σφάλμα να γίνει ένας ακόμη πατριωτικός φόρος τιμής στη -δήθεν- αμερικανική υπεροχή. Άψογο με «Α» κεφαλαίο και το τεχνικό κομμάτι, αρωγός στην ενσωμάτωση του θεατή στην ατμόσφαιρα μιας πραγματικής διαστημικής αποστολής, πετυχαίνει κάτι που μας έχουν προσφέρει ελάχιστες ταινίες παρόμοιου περιεχομένου.

Βαθμολογία: 4/5

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s